Κείμενο: Δημήτρης Λιανοστάθης
Επιμέλεια ανάρτησης:Κλαίρη Μπαράκου
Εισαγωγή
Οι ελληνικοί αστικοί χοροί αποτελούν μια ιδιαίτερη κατηγορία της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, η οποία διαμορφώθηκε κατά το δεύτερο μισό του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα. Σε αντίθεση με τους παραδοσιακούς αγροτικούς χορούς, οι οποίοι συνδέονται με τον κύκλο της ζωής και τις παραγωγικές εργασίες της υπαίθρου, οι αστικοί χοροί αναδύθηκαν μέσα από τις δυναμικές διεργασίες του εκσυγχρονισμού, της εσωτερικής και εξωτερικής μετακίνησης πληθυσμών και της διαμόρφωσης της εργατικής και μεσαίας τάξης στα μεγάλα αστικά κέντρα (Ράφτης, 1985· Loutzaki, 2001).
Το Ρεμπέτικο και το Λαϊκό Ιδίωμα
Ο κεντρικός πυρήνας της ελληνικής αστικής χορευτικής παράδοσης βρίσκεται στο ρεμπέτικο και μεταγενέστερα στο λαϊκό ιδίωμα (Πετρόπουλος, 1979). Χοροί όπως ο ζεϊμπέκικος, ο χασάπικος και το τσιφτετέλι μετασχηματίστηκαν από περιθωριακές εκφράσεις των καταγωγίων και των τεκέδων σε οικουμενικά σύμβολα της νεοελληνικής λαϊκής κουλτούρας (Holst-Warhaft, 2002).
Ο ζεϊμπέκικος, ως ατομικός, αυτοσχεδιαστικός χορός, λειτουργεί ως πεδίο βιωματικής εκτόνωσης και έκφρασης του εσωτερικού κόσμου του χορευτή, διατηρώντας έναν αυστηρά προσωπικό και υπαρξιακό χαρακτήρα (Tyrovola, 1994).
Ο χασάπικος (και η μεταγενέστερη εξέλιξή του, το χασαποσέρβικο), με τη συλλογική και δομημένη μορφή του, αντικατοπτρίζει την κοινωνική συνοχή, την αλληλεγγύη και τον συντονισμό της ομάδας (Kavouras, 1992).
Δυτικές Επιδράσεις και η Αστική Αριστοκρατία
Παράλληλα με το λαϊκό ρεύμα, στα αστικά σαλόνια της επτανησιακής και αθηναϊκής αστικής τάξης αναπτύχθηκαν χοροί δυτικοευρωπαϊκής προέλευσης, όπως το βαλς, η πόλκα, η μαζούρκα και το τανγκό (Δραγούμης, 2003). Οι χοροί αυτοί υιοθετήθηκαν και προσαρμόστηκαν στα ελληνικά δεδομένα, λειτουργώντας ως δείκτες κοινωνικού κύρους, αστικοποίησης και εκσυγχρονιστικής πρόθεσης της νεοσύστατης κοινωνίας.
Κοινωνιολογική Σημασία και Σύγχρονη Διάσταση
Από κοινωνιολογική σκοπιά, οι αστικοί χοροί λειτούργησαν ως δίαυλος ενσωμάτωσης των προσφυγικών πληθυσμών μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 (Τυροβολά, 2003). Η σμυρναίικη και πολίτικη μουσικοχορευτική παράδοση μπολιάστηκε με τα ελλαδικά στοιχεία, δημιουργώντας μια νέα συνθετική ταυτότητα.
Σήμερα, οι ελληνικοί αστικοί χοροί δεν αποτελούν αποστεωμένα μουσειακά είδη, αλλά ζωντανές πολιτισμικές πρακτικές. Μέσα από τη διδασκαλία τους σε πολιτιστικούς συλλόγους και τη συνεχή παρουσία τους στη διασκέδαση, επαναδιαπραγματεύονται συνεχώς τη σχέση του σύγχρονου Έλληνα με το παρελθόν, το σώμα και τη συλλογική μνήμη.
Βιβλιογραφία
Δραγούμης, Μ. Φ. (2003). Η παραδοσιακή μας μουσική. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη.
Πετρόπουλος, Η. (1979). Ρεμπέτικα Τραγούδια. Αθήνα: Εκδόσεις Κέδρος.
Ράφτης, Α. (1985). Ο κόσμος του ελληνικού χορού. Αθήνα: Εκδόσεις Πολύτυπο.
Τυροβολά, Β. (2003). Ο Ελληνικός Χορός: Μια ακαδημαϊκή προσέγγιση. Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg.
Holst-Warhaft, G. (2002). Road to Rembetika: Music of a Greek Subculture – Songs of Love, Sorrow and Hashish. Denise Harvey (Publisher).
Kavouras, P. (1992). Dance and the body: Symbolic expressions of identity in Greek urban popular music. Journal of Modern Greek Studies, 10(2), 271-291.
Loutzaki, I. (2001). Dance in the Greek urban context: Form, m eaning, and function. Yearbook for Traditional Music, 33, 103-113.
Tyrovola, V. (1994). The Zeibekiko dance: Structural analysis and cultural interpretation. Dance Studies, 18, 99-123.