(αναδημοσίευση με άδεια του Στάθη Λειβαδίτη)
Επιμέλεια ανάρτησης: Λίνα Περγάμαλη, Κλαίρη Μπαράκου
21/09/2022
Στη μνήμη του Νίκου Σκαλκώτα που γεννήθηκε σαν σήμερα το 1949, δύο ημέρες μετά το θάνατο του πατέρα του, και έφυγε από τη ζωή στις 2.9.2020. Ο Νίκος Νικολάου Σκαλκώτας ήταν ο πρώτος Έλληνας παίκτης σκάκι που κατέκτησε πρώτη θέση σε διεθνές τουρνουά (1978).
” Το έτος είναι 1997 και ο μήνας Οκτώβριος. Τότε εργαζόμουν στην εφημερίδα «Τα ΝΕΑ του Ευβοϊκού». Κάποιος από τους διοργανωτές του 2ου Διεθνούς Τουρνουά Σκακιού Χαλκίδας μου δίνει την πληροφορία ότι ανάμεσα στους διαγωνιζόμενους θα ήταν και ο Νίκος Σκαλκώτας, γκραν μετρ, διεθνούς φήμης παίκτης και γιος του συνθέτη Νίκου Σκαλκώτα.
Δεν χάνω την ευκαιρία για συνέντευξη και τον προσεγγίζω τηλεφωνικά στο ξενοδοχείο που μένει. Δέχεται να συναντηθούμε σε παραλιακή καφετέρια. Συναντιόμαστε και αρχίζουμε να μιλάμε για τα τυπικά της συνέντευξης και μπαίνουμε στις ερωτήσεις και όταν τελειώνουμε τον ρωτώ αν έχει επισκεφθεί ποτέ το σπίτι που γεννήθηκε ο πατέρας του. Μου είπε πως δεν το έχει κάνει ποτέ! Του πρότεινα να περπατήσουμε μέχρι εκεί και το δέχθηκε με μεγάλη χαρά. Τότε (και ως πρόσφατα) έξω από το σπίτι αυτό (στην οδό Ανδρούτσου) υπήρχε σχετική ενημερωτική πινακίδα.
Κτυπήσαμε το κουδούνι και μας άνοιξαν την πόρτα μακρινοί συγγενείς του που κατοικούσαν τότε εκεί και ανοίξαμε συζήτηση. Νομίζω ότι η ικανοποίηση του από την επίσκεψη αυτή καταγράφεται και στη φωτογραφία του δημοσιεύματος. Ήταν μια εξαιρετική συνάντηση με ένα άνθρωπο που έφερε στους ώμους του το βάρος μιας μεγάλης μουσικής κληρονομιάς εναντίον της οποίας επαναστάτησε και η αρχή μια φιλίας που μας συνέδεσε για αρκετά χρόνια!
Βρισκόμασταν τακτικά με το Νίκο όποτε ερχόταν στη Χαλκίδα, όπου και παρέδιδε μαθήματα σκακιού. Περιττό να αναφέρω το τι σκέψεις και προτάσεις είχαμε συζητήσει για το πώς θα μπορούσε η Χαλκίδα να πρωταγωνιστήσει στη σύγχρονη μουσική με την πραγματοποίηση εκδηλώσεων και την ίδρυση, π.χ. Φεστιβάλ Σκαλκώτα. Δεν ξέρω, σε άλλες χώρες, και σε μικρότερες από τη Χαλκίδα πόλεις, θα είχαν εκμεταλλευτεί το όνομα ενός συνθέτη της 2ης Βιεννέζικης Σχολής, …αλλά τι είναι αυτά που γράφω τώρα! Έχουν περάσει 25 χρόνια από τη συνέντευξη και τίποτα δεν έγινε ακόμα!
Παρασκευή 10 Οκτωβρίου 1997
«Ποτέ μέχρι τώρα δεν είχα καθίσει τόσο μεγάλο διάστημα στη Χαλκίδα και μου δόθηκε η ευκαιρία με το 2ο διεθνές τουρνουά σκάκι. Είναι ωραία πόλη και ξέρεις, περπατώ στην παραλία και προσπαθώ να καταλάβω τους επηρεασμούς που δέχθηκε ο πατέρας μου εδώ τα πρώτα 6 χρόνια της ζωής του. Νομίζω ότι αυτά τα χρόνια είναι καθοριστικά για το σχηματισμό της προσωπικότητας του κάθε ανθρώπου…».
Κάπως έτσι εξελίχθηκε η συζήτηση με το Νίκο Σκαλκώτα. Μια ερώτηση του έδινε την ευκαιρία να μιλήσει αρκετά και να πει για την παγκοσμιότητα του Σκαλκώτα και του έργου του που δεν έχει αναγνωριστεί όσο θα έπρεπε, τη γνώμη του για τη σύγχρονη μουσική και τον κινηματογράφο, το σκάκι που τον έκανε να αντιδράσει στα 17 του ενάντια στο μεγάλο μουσικό παρελθόν της οικογένειας του που ένοιωθε να τον καταπιέζει, αλλά και τα μελλοντικά του σχέδια που δεν είναι άλλα από τη διάδοση του έργου του πατέρα του.
Ο Νίκος Σκαλκώτας γεννήθηκε το 1949, ακριβώς 2 ημέρες μετά από το θάνατο του πατέρα του και μεγάλωσε χωρίς να τον γνωρίσει, στα Εξάρχεια. Ο μεγαλύτερος αδελφός του Αλέκος πέθανε το 1988 και η μητέρα του Μαρία Παγκαλή το 1993. Σήμερα είναι ο μοναδικός απόγονος του Σκαλκώτα και έχει όλα τα δικαιώματα των συνθέσεων του.
Στάθης Λειβαδίτης: Πιστεύετε ότι έχει αναγνωριστεί το έργο του πατέρα σας στην Ελλάδα;
Νίκος Σκαλκώτας: Είναι μια περίεργη κατάσταση. Νομίζω ότι το όνομα το γνωρίζουν καλά, αλλά δεν έχουν ακούσει έργα του πατέρα μου, γιατί δεν έχουν εκδοθεί όλα. Ίσως και εγώ ο ίδιος να μην προλάβω να ακούσω όλο το έργο του όσο ζω. Πάντως τελευταία υπάρχει μια αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για τον Σκαλκώτα. Η μουσική του είναι ιδιόμορφη και εξαιρετικά δύσκολη και αν δεν αποδοθεί σωστά από τους ερμηνευτές, ίσως παρεξηγηθεί. Πιστεύω ότι ο Σκαλκώτας είναι ένας συνθέτης που δεν έχει μιμηθεί κανένα και ούτε κανένας τον έχει μιμηθεί. Η μουσική του είναι πολύπλευρη και πολυεδρική και περικλείει όλα τα ανθρώπινα συναισθήματα. Χαρά, απελπισία, θλίψη, χιούμορ, ειρωνεία.
Σ.Λ.: Ποιο έργο του σας αρέσει περισσότερο;
Ν.Σ.: “Η επιστροφή του Οδυσσέα”. Είναι συγκλονιστικό. Και μόνο αυτό να έγραφε θα είχε μια θέση στους μεγαλύτερους συνθέτες του 20ου αιώνα. Επίσης ήταν μια αποκάλυψη για μένα το “Largo Synfonico” που δεν είχα ακούσει. Διαρκεί 75 λεπτά και κρύβει μέσα του ένα φανταστικό πλούτο.
Σ.Λ.: Τι γνωρίζετε για τη σχέση του πατέρα σας με τη Χαλκίδα και γενικότερα την προσωπικότητα του;
Ν.Σ.: Ο πατέρας μου έφυγε από εδώ 6 χρονών και οπωσδήποτε επηρεάστηκε από το περιβάλλον της Χαλκίδας. Δεν ξέρω όμως πόσες φορές ήρθε μετά στην πόλη. Ο Παπαϊωάννου και ο Δεμερτζής που έχουν ασχοληθεί πολύ με τον Σκαλκώτα, λένε πως ήταν άτομο κυκλοθυμικό, χιουμορίστας και εσωστρεφής. Κοιτάξτε, ο πατέρας μου, από το 1921 – 1933 είχε την τύχη να βρεθεί στο Βερολίνο, το κέντρο της Παγκόσμιας κουλτούρας. Ήταν τότε νεαρός και δέχθηκε όλες τις νέες τάσεις και ρεύματα όχι μόνο της μουσικής, αλλά και της ποίησης, του κινηματογράφου. Η επιστροφή του στην Αθήνα του προκάλεσε σοκ. Η Αθήνα τότε τι ήταν; Ούτε καν υποψιαζόταν τι γινόταν και δεν το καταλάβαινε.
Σ.Λ.: Έχετε δει τα ντοκιμαντέρ για τον πατέρα σας;
Ν.Σ.: Νομίζω ότι το ντοκιμαντέρ του Πάνου Παπαδόπουλου είναι το καλύτερο. Τώρα ετοιμάζεται και ένα τρίτο από το Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου που ίσως προβληθεί στο φετινό Φεστιβάλ Κινηματογράφου στη Θεσσαλονίκη. Ξέρετε, μ’ αρέσει ο κινηματογράφος πολύ και είδα ότι αυτή την εβδομάδα η τηλεόραση παίζει μια από τις αγαπημένους μου ταινίες.
Σ.Λ.: Ποια είναι αυτή;
Ν.Σ.: Οι Άγριες Φράουλες του Μπέργκμαν.
Σ.Λ.: Σας αρέσει δηλαδή ο κλασικός κινηματογράφος και κατ’ επέκταση το κλασικό στις τέχνες;
Ν.Σ.: Η τεχνολογία με σοκάρει. Πιστεύω ότι η τέχνη σήμερα περνάει κρίση.
Σ.Λ.: Είστε της άποψης που λέει ότι «ειπώθηκε ότι ήταν να ειπωθεί»;
Ν.Σ.: Κάπως έτσι. Για παράδειγμα θα σας πω ότι τοποθετώ τον Γιάννη Χρήστου δίπλα στον Σκαλκώτα και φυσικά στους μεγαλύτερους συνθέτες του αιώνα. Ο Γιάννης Ξενάκης έχει βάλει τη σφραγίδα του στη μουσική του 20ου αιώνα. Μεγάλοι συνθέτες επίσης είναι ο Στοκχάουζεν, ο Λίγκετι…Η μουσική των κομπιούτερ, μου είναι ψυχρή.
Σ.Λ.: Αναφέρατε το κομπιούτερ και σκέφθηκα τον “Deep Blue” και τον Κασπάροβ. Ήθελα να σας ρωτήσω για το σκάκι. Τι σημαίνει για εσάς;
Ν.Σ.: Ο αδελφός μου και εγώ είμασταν άτομα με πολλές δυνατότητες και ταλέντα. Επειδή μεγαλώσαμε χωρίς πατέρα είμασταν απείθαρχες φύσεις και η μητέρα μας προσπάθησε να μας κατευθύνει στο μουσικό χώρο. Ήταν φυσικό να αντιδράσουμε στο μουσικό περιβάλλον της οικογένειας. Παίζαμε σκάκι από μικροί και μάλιστα θυμάμαι ότι κάναμε κοπάνα από το σχολείο και πηγαίναμε να παρακολουθήσουμε αγώνες σκάκι. Βέβαια σπούδασα και μουσική, συγκεκριμένα βιολί αλλά τα παράτησα για το σκάκι σε ηλικία 17 ετών. Μπήκα στην εθνική ομάδα σκάκι και έκανα πολλά ταξίδια στον κόσμο. Για μια δεκαετία ήμουν ένας από τους δύο καλύτερους παίκτες της Ελλάδας. Η απόφαση μου αυτή ήταν αρκετά οδυνηρή για μένα. Σήμερα νοιώθω διαφορετικά και θέλω να ασχοληθώ με το έργο του πατέρα μου…
Σ.Λ.: Τι σκέφτεστε να κάνετε γι’ αυτό και κατά πόσο η Χαλκίδα θα μπορούσε να βοηθήσει σ ’αυτή την κατεύθυνση;
Ν.Σ.: Θα μπορούσε να γίνει στη Χαλκίδα ένα ετήσιο φεστιβάλ με έργα Σκαλκώτα αλλά και άλλων σύγχρονων συνθετών. Ένα φεστιβάλ με αίγλη όπως αυτό του Σάλτσμπουργκ ή του Μπάϊρόιτ. Βέβαια γνωρίζω πολύ καλά ότι αυτό απαιτεί ένα μεγάλο κονδύλι. Το υπουργείο Πολιτισμού θα μπορούσε να βοηθήσει προς αυτή την κατεύθυνση όπως και οι τοπικοί παράγοντες. Το 1999 είναι η επέτειος των 50 χρόνων από το θάνατο του πατέρα μου και το 2004 που θα γίνουν οι Ολυμπιακοί Αγώνες στην Αθήνα, τα 100 χρόνια από τη γέννηση του. Το λέω αυτό γιατί χρειάζεται ένας συγκεκριμένος προγραμματισμός γι’ αυτά τα πράγματα και οι Έλληνες, δυστυχώς, πάσχουμε από προγραμματισμό…